Σημάδια κατάθλιψης στους ηλικιωμένους: οι ενδείξεις που χάνονται

Τα σημάδια της κατάθλιψης στους ηλικιωμένους σπάνια έρχονται με ταμπελάκι. Εμφανίζονται σαν ένας πόνος στη μέση που καμιά εξέταση δεν εξηγεί, σαν μια ασχολία που εγκαταλείφθηκε σιωπηλά, σαν ένα τηλέφωνο που δεν το σηκώνει πια κανείς. Επειδή αυτές οι αλλαγές μοιάζουν τόσο πολύ με τη συνηθισμένη γήρανση, η οικογένεια, οι γιατροί και κυρίως ο ίδιος ο άνθρωπος τις βάζουν στο συρτάρι με την ταμπέλα «να, μεγαλώνουμε, πάμε πιο αργά».

Αν το διαβάζετε αυτό για τον εαυτό σας ή για έναν γονιό για τον οποίο αρχίσατε να ανησυχείτε, αυτή η ανησυχία αξίζει να ληφθεί σοβαρά. Η κατάθλιψη δεν είναι φυσιολογικό κομμάτι του να μεγαλώνεις. Στην τρίτη ηλικία είναι συχνή, αλλά συχνό και φυσιολογικό δεν είναι το ίδιο πράγμα, και στα εβδομήντα πέντε ανταποκρίνεται στη βοήθεια όπως και στα είκοσι πέντε.

Πώς μοιάζει η κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία

Οι νεότεροι που έχουν κατάθλιψη μιλούν πρώτα για θλίψη. Οι ηλικιωμένοι συχνά όχι. Η έρευνα για την κατάθλιψη της τρίτης ηλικίας δείχνει ότι πολλοί περιγράφουν πρώτα το σώμα και μετά τη διάθεση: πόνους, κούραση, κακό ύπνο, ένα στομάχι που δεν ηρεμεί ποτέ. Η θλίψη μπορεί να είναι εκεί, αλλά δεν είναι ο τίτλος, οπότε δεν αναφέρεται στα δέκα λεπτά με τον γιατρό.

Υπάρχει και δεύτερος λόγος που μένει κρυμμένη. Αυτή η γενιά μεγάλωσε συχνά με την ιδέα ότι τη δυσκολία την κρατάς μέσα σου. Το «είμαι πεσμένος» τους ακούγεται σαν γκρίνια, σαν αδυναμία ή σαν βάρος που φορτώνουν σε παιδιά που ήδη έχουν γεμάτη ζωή. Έτσι το συναίσθημα μεταφράζεται σε κάτι πιο αποδεκτό και βγαίνει ως ευερεθιστότητα, ως αγωνία για τα οικονομικά, ή ως τίποτα.

Το πένθος θολώνει ακόμη περισσότερο την εικόνα. Τα τελευταία χρόνια φέρνουν πραγματικές απώλειες: τον σύντροφο, τους φίλους, το δίπλωμα, ένα σπίτι. Η λύπη μετά από μια απώλεια δεν είναι κατάθλιψη. Αλλά ένα πένθος που δεν χαλαρώνει ποτέ τη λαβή του, που απλώνεται από την απώλεια σε κάθε άλλο κομμάτι της ζωής, μπορεί να έχει γίνει κάτι που χρειάζεται θεραπεία και όχι απλώς χρόνο.

Σημάδια και συμπτώματα που αξίζει να προσέξετε

Κανένα από τα παρακάτω δεν σημαίνει πολλά μόνο του. Σημασία έχει να εμφανίζονται αρκετά μαζί, τις περισσότερες μέρες για δύο εβδομάδες ή περισσότερο, και να διαφέρουν από το πώς είναι συνήθως αυτός ο άνθρωπος.

• Σωματικά ενοχλήματα χωρίς σαφή αιτία: πονοκέφαλοι, πόνοι στις αρθρώσεις, πεπτικά προβλήματα ή ζαλάδες, με εξετάσεις που βγαίνουν κάθε φορά καθαρές.
• Απώλεια ενδιαφέροντος αντί για θλίψη: η χαρτοπαιξία, ο κήπος, το κυριακάτικο τηλεφώνημα. Δεν τα ευχαριστιέται λιγότερο, απλώς τα αφήνει, συχνά χωρίς σχόλιο.
• Ύπνος που άλλαξε σχήμα: ξυπνάει στις τρεις και μένει ξύπνιος, ή κοιμάται δέκα ώρες και σηκώνεται εξαντλημένος.
• Αλλαγές στην όρεξη και το βάρος: γεύματα που παραλείπονται, φαγητό που έχασε τη γεύση του, ρούχα που ξαφνικά χορεύουν.
• Δυσκολίες μνήμης και συγκέντρωσης: παύσεις για να βρει μια λέξη, χαμένος ειρμός στη μέση μιας δουλειάς. Η κατάθλιψη μπορεί να μιμηθεί την πρώιμη άνοια τόσο πιστά που οι κλινικοί έχουν όνομα γι' αυτό, ψευδοάνοια, και αυτή η διαφορά αξίζει να εκτιμηθεί.
• Ευερεθιστότητα: απότομα λόγια σε αγαπημένους και μετά ντροπή γι' αυτά.
• Απόσυρση: αρνείται προσκλήσεις, αφήνει το τηλέφωνο να χτυπά, αποφεύγει την εκκλησία ή το κέντρο όπου στηριζόταν όλη του η εβδομάδα.
• Παραμελημένη αυτοφροντίδα: φάρμακα που ξεχνιούνται, ραντεβού που χάνονται, λογαριασμοί που μαζεύονται άνοιχτοι, λιγότερη προσοχή στο πλύσιμο και το ντύσιμο.
• Λόγια για βάρος: «Έχεις κι εσύ αρκετά». «Θα ήσασταν όλοι μια χαρά». Τέτοιες φράσεις ζητούν μια ευθεία κουβέντα, όχι μια γρήγορη καθησύχαση κι αλλαγή θέματος.
• Περισσότερο ποτό: αλκοόλ για να θαμπώσουν τα βράδια, ενίοτε δίπλα σε φάρμακα με τα οποία δεν πρέπει να συνδυάζεται.

Ένα ακόμη, και δεν είναι προαιρετικό. Οποιαδήποτε αναφορά στο ότι δεν θέλει πια να είναι εδώ, στο να μην ξυπνήσει, στο ότι οι άλλοι θα ήταν καλύτερα χωρίς αυτόν, είναι επείγον περιστατικό και όχι διάθεση. Στην Ελλάδα λειτουργεί η Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018 και το 112 για επείγοντα, στις ΗΠΑ το 988. Οι ηλικιωμένοι άνδρες ειδικότερα έχουν από τα υψηλότερα ποσοστά αυτοκτονίας σε όλες τις ηλικίες, και πολλοί είχαν επισκεφθεί γιατρό τις προηγούμενες εβδομάδες χωρίς το θέμα να τεθεί ποτέ.

Γιατί έχει σημασία

Η αθεράπευτη κατάθλιψη στην τρίτη ηλικία δεν κάνει απλώς τις μέρες γκρίζες. Κάνει όλα τα υπόλοιπα πιο δύσκολα να τα σηκώσει κανείς. Καθυστερεί την ανάρρωση μετά από εγχείρηση, χειροτερεύει την πορεία της καρδιοπάθειας και του διαβήτη, και αυξάνει τις νοσηλείες. Ο άνθρωπος σταματά να παίρνει σωστά τα φάρμακα, σταματά να κινείται, σταματά να τρώει κανονικά, και οι σωματικές παθήσεις που ήδη υπήρχαν σφίγγουν περισσότερο.

Επίσης συρρικνώνει μια ζωή από έξω προς τα μέσα. Η απομόνωση βαθαίνει την κατάθλιψη, και η κατάθλιψη βαθαίνει την απομόνωση, ώσπου κάποιος που είχε κάποτε γεμάτη εβδομάδα μένει μ' ένα σιωπηλό σπίτι και μια τηλεόραση. Ο βρόχος είναι υπαρκτός, και σπάει. Η ψυχοθεραπεία δουλεύει καλά σε αυτή την ηλικία. Δουλεύει και η άμεση αντιμετώπιση της μοναξιάς: μια μεταφορά σε μια ομάδα, ένα σταθερό μεσημεριανό, ένας λόγος να βρίσκεται κάπου κάθε Τρίτη. Η φαρμακευτική αγωγή βοηθά πολλούς, αρκεί να ζυγιστεί προσεκτικά απέναντι σε ό,τι υπάρχει ήδη στο ντουλάπι.

Το εμπόδιο σχεδόν ποτέ δεν είναι ότι δεν γίνεται τίποτα. Το εμπόδιο είναι ότι κανείς δεν το ονομάζει. Το άγχος συχνά ταξιδεύει δίπλα, κι αν η ανησυχία είναι το πιο θορυβώδες μισό της εικόνας, αξίζει να δείτε και τα μοτίβα άγχους.

Ένα σημείο εκκίνησης για σκέψη

Αν κάτι από αυτά σας άγγιξε, μια σύντομη δομημένη ανίχνευση βοηθά να μετατρέψετε μια θολή δυσφορία σε κάτι που μπορείτε πράγματι να πείτε στο ιατρείο. Το Δωρεάν Τεστ Κατάθλιψης περνά από τα μοτίβα συμπτωμάτων για τα οποία ρωτούν οι κλινικοί, μαζί με τα σωματικά που παραβλέπονται στους ηλικιωμένους, και σας δίνει στο τέλος μια περίληψη σε απλά λόγια.

Είναι εργαλείο ανίχνευσης για αυτοπαρατήρηση, όχι διάγνωση. Κανένα ερωτηματολόγιο δεν μπορεί να ζυγίσει το ιστορικό σας, τα φάρμακά σας ή τις απώλειές σας. Αυτό που μπορεί να κάνει είναι να σας δώσει λέξεις, και κάτι να πάρετε στον γιατρό πέρα από το «δεν νιώθω ο εαυτός μου». Τυπώστε το, ή σημειώστε τα τρία πράγματα που ακούστηκαν πιο αληθινά, και πάρτε τα μαζί σας.

Αν ρωτάτε για λογαριασμό ενός γονιού, μπορείτε να το κάνετε έχοντάς τον στο μυαλό σας. Έπειτα ρωτήστε τον ευθέως και ήπια πώς κοιμάται και αν υπάρχει ακόμη κάτι που το περιμένει με χαρά. Οι ανοιχτές ερωτήσεις φτάνουν πιο μακριά από το «έχεις κατάθλιψη;».