Signalen van depressie bij ouderen: de aanwijzingen die worden gemist

Signalen van depressie bij ouderen komen bijna nooit met een naambordje. Ze verschijnen als rugpijn die geen enkele scan verklaart, als een hobby die stilletjes is opgegeven, als een telefoon die niet meer wordt opgenomen. Omdat die veranderingen zo sterk lijken op gewoon ouder worden, schuiven familie, artsen en vooral de betrokkene zelf ze in de la met het label "het gaat nu eenmaal wat langzamer".

Leest u dit over uzelf, of over een ouder om wie u zich zorgen begint te maken, dan verdient die zorg om serieus genomen te worden. Depressie hoort niet bij ouder worden. Ze komt op latere leeftijd vaak voor, maar vaak en normaal zijn niet hetzelfde, en op je vijfenzeventigste reageert ze net zo goed op hulp als op je vijfentwintigste.

Hoe depressie er op latere leeftijd uitziet

Jongere mensen met een depressie noemen meestal eerst verdriet. Ouderen vaak niet. Onderzoek naar ouderendepressie laat zien dat velen eerst over het lichaam vertellen: pijn, moeheid, slecht slapen, een maag die nooit tot rust komt. Het verdriet is er misschien wel, maar het is niet de kop boven het verhaal, dus komt het in die tien minuten bij de dokter niet ter sprake.

Er is een tweede reden waarom het verborgen blijft. Deze generatie is vaak opgevoed met de gedachte dat je moeilijkheden voor je houdt. "Ik voel me somber" zeggen klinkt hun als klagen, als zwakte, of als een last op kinderen die het al druk genoeg hebben. Het gevoel wordt dus vertaald naar iets acceptabelers, en komt eruit als prikkelbaarheid, als zorgen over geld, of als helemaal niets.

Rouw maakt het beeld nog troebeler. Later in het leven komen er echte verliezen: een partner, vrienden, het rijbewijs, een huis. Verdriet na verlies is geen depressie. Maar rouw die zijn greep nooit losser maakt, die vanuit dat verlies over elk ander deel van het leven uitwaaiert, kan iets worden dat behandeling nodig heeft in plaats van alleen tijd.

Signalen en symptomen om op te letten

Geen enkel punt hieronder betekent op zichzelf veel. Wat telt, is een cluster ervan, de meeste dagen aanwezig gedurende twee weken of langer, en anders dan hoe deze persoon gewoonlijk is.

• Lichamelijke klachten zonder duidelijke oorzaak: hoofdpijn, gewrichtspijn, maag- en darmklachten of duizeligheid, terwijl onderzoek steeds schoon terugkomt.
• Verlies van interesse in plaats van verdriet: het kaartclubje, de tuin, het zondagse telefoontje. Het wordt niet minder leuk gevonden, het wordt gewoon losgelaten, vaak zonder er iets over te zeggen.
• Slaap die van vorm veranderd is: om drie uur wakker worden en wakker blijven, of tien uur slapen en uitgeput opstaan.
• Verandering in eetlust en gewicht: overgeslagen maaltijden, eten dat zijn smaak kwijt is, kleren die opeens los zitten.
• Problemen met geheugen en concentratie: haperen bij het zoeken naar een woord, de draad kwijtraken halverwege een klus. Depressie kan beginnende dementie zo dicht benaderen dat er een klinische naam voor is, pseudodementie, en dat verschil is het waard om te laten onderzoeken.
• Prikkelbaarheid of een kort lontje: uitvallen tegen dierbaren en zich daarna schamen.
• Terugtrekken: uitnodigingen afslaan, de telefoon laten overgaan, de kerk of de soos vermijden waar de hele week omheen gebouwd was.
• Verwaarloosde zelfzorg: vergeten medicijnen, gemiste afspraken, ongeopende post die zich opstapelt, minder aandacht voor wassen en aankleden.
• Praten over tot last zijn: "Jij hebt al genoeg aan je hoofd." "Iedereen redt zich prima zonder mij." Zulke zinnen verdienen een direct gesprek, geen snelle geruststelling en een ander onderwerp.
• Meer drinken: alcohol om de avonden af te vlakken, soms naast medicijnen waarmee het niet samengaat.

Nog één ding, en dat is niet optioneel. Elke opmerking over niet meer hier willen zijn, over liever niet meer wakker worden, over dat anderen beter af zouden zijn, is een spoedgeval en geen stemming. In Nederland en België is 113 Zelfmoordpreventie dag en nacht bereikbaar via 0800-0113; in de Verenigde Staten is dat 988. Vooral oudere mannen kennen een van de hoogste zelfdodingscijfers van alle leeftijdsgroepen, en velen zijn in de weken ervoor nog bij een arts geweest zonder dat het onderwerp ooit viel.

Waarom dit ertoe doet

Onbehandelde depressie op latere leeftijd maakt de dagen niet alleen grijs. Ze maakt al het andere zwaarder te dragen. Ze vertraagt herstel na een operatie, verslechtert het beloop van hartziekten en diabetes, en drijft ziekenhuisopnames op. Mensen nemen hun medicijnen niet meer zoals voorgeschreven, bewegen niet meer, eten niet meer goed, en de lichamelijke aandoeningen die er al waren knijpen harder.

Ze krimpt ook een leven van buiten naar binnen. Isolement verdiept de depressie, de depressie verdiept het isolement, tot iemand die ooit een volle week had een stil huis en een televisie overhoudt. Die lus is echt, en ze is te doorbreken. Praattherapie werkt goed in deze leeftijdsgroep. Eenzaamheid rechtstreeks aanpakken werkt ook: vervoer naar een groep, een vaste lunch, een reden om op dinsdag ergens te zijn. Medicatie helpt veel mensen, al vraagt ze om een zorgvuldige weging tegen alles wat al in het kastje staat.

De hindernis is bijna nooit dat er niets aan te doen valt. De hindernis is dat niemand het benoemt. Angst reist er vaak naast, en als het piekeren de luidste helft van het beeld is, loont het ook om naar angstpatronen te kijken.

Een beginpunt om over na te denken

Als hier iets binnenkwam, kan een korte gestructureerde screening helpen om een vaag onbehagen om te zetten in iets dat u in de spreekkamer daadwerkelijk kunt uitspreken. Onze gratis depressietest loopt de symptoompatronen langs waar behandelaars naar vragen, inclusief de lichamelijke die bij ouderen het vaakst worden gemist, en geeft u aan het eind een samenvatting in gewone taal.

Het is een screeningsinstrument voor zelfreflectie, geen diagnose. Geen vragenlijst kan uw ziektegeschiedenis, uw medicijnen of uw verliezen wegen. Wat hij wel kan, is u woorden geven, en iets om mee te nemen naar de dokter behalve "ik voel me niet mezelf". Print hem uit, of schrijf de drie dingen op die het meest waar klonken, en neem ze mee.

Vult u hem in voor een ouder, dan kunt u hem met die persoon in gedachten doen. Vraag daarna rechtstreeks en rustig hoe hij of zij slaapt en of er nog iets is om naar uit te kijken. Open vragen komen verder dan "ben je depressief?".