Yaşlılarda depresyon belirtileri: en çok gözden kaçan ipuçları

Yaşlılarda depresyon belirtileri neredeyse hiçbir zaman adını söyleyerek gelmez. Hiçbir tetkikin açıklayamadığı bir bel ağrısı olarak, sessizce bırakılmış bir uğraş olarak, artık açılmayan bir telefon olarak görünür. Bu değişiklikler sıradan yaşlanmaya o kadar benzer ki aile de, doktorlar da, en çok da kişinin kendisi bunları "artık yavaşlıyoruz" rafına kaldırır.

Bunu kendiniz için okuyorsanız ya da endişelenmeye başladığınız bir anne baba için okuyorsanız, o endişe ciddiye alınmayı hak ediyor. Depresyon yaşlanmanın normal bir parçası değildir. İleri yaşta sık görülür, ama sık görülmek ile normal olmak aynı şey değildir; yetmiş beşinde de tedaviye yirmi beşindeki kadar yanıt verir.

İleri yaşta depresyon neye benzer

Genç insanlar depresyondayken önce üzüntüden söz eder. Yaşlılar çoğu zaman etmez. Geç yaşam depresyonu üzerine yapılan araştırmalar, birçok kişinin ruh halinden önce bedeni anlattığını gösteriyor: ağrılar, yorgunluk, kötü uyku, bir türlü rahat etmeyen mide. Üzüntü orada olabilir, ama başlık o değildir; dolayısıyla doktordaki on dakikada dile gelmez.

Gizli kalmasının ikinci bir nedeni daha var. Bu kuşak çoğunlukla zorluğu içinde tutmayı öğrenerek büyüdü. "Kendimi kötü hissediyorum" demek onlara şikâyet gibi, zayıflık gibi ya da zaten hayatı dolu olan çocuklara yük olmak gibi gelir. Böylece duygu daha kabul edilebilir bir şeye çevrilir ve sinirlilik olarak, para kaygısı olarak ya da hiç dile gelmeyerek dışarı çıkar.

Yas tabloyu daha da bulanıklaştırır. İleri yaş gerçek kayıplar getirir: bir eş, arkadaşlar, ehliyet, bir ev. Kayıptan sonraki keder depresyon değildir. Ama tutuşunu hiç gevşetmeyen, o kayıptan hayatın bütün diğer alanlarına yayılan bir yas, zamanın değil tedavinin gerektiği bir şeye dönüşebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler

Aşağıdaki maddelerin hiçbiri tek başına çok şey anlatmaz. Önemli olan birkaçının bir arada olması, iki hafta ya da daha uzun süre günlerin çoğunda sürmesi ve o kişinin her zamanki halinden farklı olması.

• Nedeni bulunamayan bedensel şikâyetler: baş ağrısı, eklem ağrısı, sindirim sorunları ya da baş dönmesi; tetkikler her defasında temiz çıkar.
• Üzüntüden çok ilgi kaybı: okey masası, bahçe, pazar günkü telefon. Daha az keyif alınmıyor; öylece bırakılıyor, çoğu zaman tek kelime edilmeden.
• Biçim değiştirmiş uyku: gece üçte uyanıp bir daha uyuyamamak ya da on saat uyuyup yorgun kalkmak.
• İştah ve kilo değişiklikleri: atlanan öğünler, tadı kaçmış yemekler, birden bollaşan kıyafetler.
• Bellek ve dikkat sorunları: kelime ararken duraklamak, işin ortasında ipin ucunu kaçırmak. Depresyon erken demansı o kadar yakından taklit edebilir ki hekimlerin buna bir adı vardır, psödodemans; bu ayrımı değerlendirtmeye değer.
• Sinirlilik, çabuk parlama: sevdiklerine sert çıkmak, sonra bundan utanmak.
• İçe çekilme: davetleri geri çevirmek, telefonu çaldırmaya bırakmak, haftasının ekseni olan camiden ya da dernekten uzak durmak.
• Öz bakımın aksaması: atlanan ilaçlar, kaçırılan randevular, açılmadan biriken faturalar, yıkanmaya ve giyime azalan özen.
• Yük olduğundan söz etmek: "Senin zaten başın dertte." "Bensiz herkes gayet iyi olur." Bu cümleler hızlı bir teselli ve konu değiştirmeyi değil, doğrudan bir konuşmayı hak eder.
• Artan alkol: akşamları körelmek için içmek, bazen birlikte alınmaması gereken ilaçlarla birlikte.

Bir şey daha var ve bu isteğe bağlı değil. Artık burada olmak istememekten, uyanmamayı dilemekten, kendisi olmasa herkesin daha iyi olacağından söz eden her cümle bir ruh hali değil, acil bir durumdur. Türkiye'de 112 Acil'i arayabilir ya da en yakın acil servise başvurabilirsiniz; ABD'de 988 hattı var. Özellikle yaşlı erkekler bütün yaş grupları içinde en yüksek intihar oranlarından birine sahip ve çoğu, öncesindeki haftalarda bir doktora görünmüş oluyor; konu hiç açılmadan.

Bu neden önemli

İleri yaşta tedavi edilmeyen depresyon günleri sadece griye çevirmez. Diğer her şeyi taşınması güç hale getirir. Ameliyat sonrası iyileşmeyi yavaşlatır, kalp hastalığı ve diyabetin seyrini kötüleştirir, hastane yatışlarını artırır. İnsanlar ilaçlarını düzenli almayı bırakır, hareket etmeyi bırakır, doğru dürüst yemeyi bırakır; zaten var olan bedensel hastalıklar da kıskacını sıkar.

Ayrıca bir hayatı dışarıdan içeriye doğru küçültür. Yalnızlık depresyonu derinleştirir, depresyon yalnızlığı derinleştirir; ta ki bir zamanlar haftası dolu olan biri sessiz bir daire ve bir televizyonla kalana kadar. Bu döngü gerçek, ve kırılabilir de. Konuşma terapisi bu yaş grubunda iyi işe yarar. Yalnızlığı doğrudan ele almak da öyle: bir gruba gidiş dönüş, sabit bir öğle yemeği, salı günleri bir yerde olmak için bir sebep. İlaçlar birçok kişiye yardım eder, ama dolapta zaten olan her şeye karşı dikkatle gözden geçirilmeleri gerekir.

Engel neredeyse hiçbir zaman yapılacak bir şeyin olmaması değildir. Engel, kimsenin adını koymamasıdır. Kaygı da sık sık yanında yürür; tablonun daha gürültülü yarısı endişeyse kaygı örüntülerine de bakmakta yarar var.

Düşünmeye başlamak için bir yer

Buradan size dokunan bir şey olduysa, kısa ve düzenli bir tarama, belirsiz bir huzursuzluğu muayenede gerçekten söyleyebileceğiniz bir şeye çevirmenize yardım eder. Ücretsiz Depresyon Testimiz, hekimlerin sorduğu belirti örüntülerini, yaşlılarda en çok gözden kaçan bedensel olanlar dahil, tek tek geçer ve sonunda size sade bir özet verir.

Bu, kendini anlamaya yarayan bir tarama aracıdır, tanı değil. Hiçbir anket sizin tıbbi geçmişinizi, ilaçlarınızı ya da kayıplarınızı tartamaz. Yapabildiği şey size kelimeler vermek ve doktora "kendimi kendim gibi hissetmiyorum"dan başka bir şeyle gitmenizi sağlamaktır. Yazdırın ya da en doğru gelen üç maddeyi not edip yanınıza alın.

Bir anne baba adına soruyorsanız, onları düşünerek de doldurabilirsiniz. Sonra doğrudan ve yumuşak bir dille sorun: uykunuz nasıl, hâlâ dört gözle beklediğiniz bir şey var mı. Açık uçlu sorular "depresyonda mısın?" sorusundan çok daha ileri gider.